piątek, 07 wrzesień 2018 10:46

Jesteśmy wyjątkowi

Psychologia zawiera w sobie pewien paradoks. Zajmując się badaniem ludzi i prawidłowości, jakie pojawiają się w ich zachowaniach, musi doszukiwać się cech wspólnych. Równocześnie doskonale wie, jak skomplikowana jest ludzka psychika, zatem nie można w tej kwestii być niczego pewnym. W efekcie psychologowie na konkretne pytania często odpowiadają: „To zależy”. Od sytuacji i od człowieka.

„Na Ziemi nie ma dwóch dokładnie takich samych osób. Różnimy się na nieskończonej liczbie wymiarów, w tym na wielu wymiarach psychologicznych. Nawet w przypadku bliźniąt monozygotycznych, które mają 100 procent takich samych genów, obserwujemy różnice wynikające ze specyficznych procesów, zachodzących w ramach wyposażenia genetycznego oraz specyficznego oddziaływania środowiskowego” – relacjonuje doktor Magdalena Nowicka w otwierającym ten numer „Psychologii Dziś” tekście „Co czyni cię wyjątkowym” (s. 6). „To nie tylko wyjątkowość psychologicznych wymiarów ludzkiego funkcjonowania jest źródłem sukcesu gatunku Homo sapiens, ale także ogromne – większe niż w przypadku zwierząt – zróżnicowanie w tych wymiarach ludzi pomiędzy sobą. O skuteczności funkcjonowania ludzi nie świadczy jedynie fakt, że jesteśmy gatunkiem nad wyraz inteligentnym, ale to, że poziomem inteligencji wyraźnie się od siebie różnimy. I że różnią nas cechy osobowości czy temperamentu” – czytamy w artykule.

Profesor Jan Strelau, znakomity badacz różnic indywidualnych, nazywa temperament genetycznie uwarunkowanym „oprogramowaniem” i wskazuje, że to jeden z najważniejszych składników osobowości: „Temperament jest z nami i kształtuje nas od najmłodszych lat” (s. 22). Wiele jednak wskazuje, że jest z nami wcześniej, jeszcze przed urodzeniem. Z wywiadu z profesorem Strelauem (s. 26) oraz tekstu doktora Wojciecha Dragana (s. 18) dowiadujemy się, że zręby temperamentu pojawiają się już w okresie płodowym, a nasze cechy psychiczne w znakomitej większości są odziedziczalne. „Oczywiście wielkość tego wskaźnika dla poszczególnych aspektów zachowania jest różna – od kilku procent uzyskiwanych przy badaniu postaw do ponad 80 procent dla schizofrenii czy zaburzenia dwubiegunowego” – wyjaśnia doktor Dragan.

Temperament jest podstawą osobowości, jej względnie stałym fundamentem. Sama jednak osobowość tak trwała nie jest. „Osobowość zawsze pozostanie tajemnicza i nie w pełni odkryta” – pisze profesor Piotr Oleś w artykule „Tajemnicza i zmienna” (s. 32). „W osobowości ciągle coś się zmienia”. Czym jednak jest osobowość? – zastanawia się autor. I odpowiada: jest właściwym dla kogoś wzorcem myśli, uczuć i zachowań, który w jakimś stopniu pozwala przewidywać czyjeś reakcje i zachowania. W jakim stopniu? „Znacznym, choć ograniczonym”.
Dzięki artykułowi „Człowiek w różnych wymiarach” (s. 40) mogą Państwo sprawdzić, które wymiary osobowości są Wam najbliższe: ekstrawertyzm, introwertyzm, ugodowość, otwartość na doświadczenia, a może psychotyczność? Warto zastanawiać się nad cechami własnej osobowości, bo implikują konkretne zachowania. Te zaś mogą prowadzić nas wprost do chorób – przestrzega Maria Gaj („Pewne wzory na chorobę”, s. 52): „Na przestrzeni kilkudziesięciu lat ukuto definicje czterech wzorców zachowań, zwanych też typami osobowości: A, B, C oraz D. Badacze zaobserwowali, że osoby zachowujące się w charakterystyczny sposób często mają podobne dolegliwości zdrowotne” – wyjaśnia Maria Gaj, po czym opisuje ryzyko, jakie towarzyszy konkretnym wzorom zachowań.
W tym zeszycie znajdą też Państwo artykuły o innych psychologicznych przymiotach, które czynią nas wyjątkowymi. To np. typy umysłu („Ten typ tak ma”, prof. Czesław S. Nosal, s. 56), inteligencja („Jak rozpoznać inteligencję?”, dr hab. Jarosław Orzechowski, s. 60) czy talenty i umiejętności ich wykorzystywania („Mam talent jak nikt”, Krzysztof Śliwiński, s. 70).

„Nie ma jednego uniwersalnego przepisu na zupę pomidorową, w każdym domu smakuje ona nieco inaczej. Podobnie nie ma takiego zestawu cech, który zapewniałby człowiekowi przetrwanie i adaptację w każdych warunkach. Procesy ewolucyjne nie wyposażyły nas wszystkich w identyczne mechanizmy radzenia sobie, one rozwiązały sprawę o wiele prościej: wyposażyły nas w zróżnicowane zestawy cech, z których każda może mieć znaczenie decydujące o odniesieniu sukcesu w odmiennych sytuacjach” – to kolejny fragment tekstu Magdaleny Nowickiej.
Zapraszam do lektury tego zeszytu. Dzięki niemu przekonają się Państwo, jak pięknie się różnimy. I jak dzięki temu każdy z nas jest wyjątkowy.

DARIUSZ RYŃ jest dyrektorem i redaktorem naczelnym projektów specjalnych i interaktywnych w Wydawnictwie Charaktery.